Günde Azami 7.5 Saat Çalışılabilecek İşler: İşçilik Alacakları

Çalışma mevzuatımızda işçi sağlığının korunması esas olup, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve dayanak Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat Veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik ile riskli iş kollarında mesai süreleri emredici hükümlerle sınırlandırılmıştır. Metal, kimya ve maden gibi ağır sanayi kollarında bu yasal sınırın aşılması, işçiler için özel nitelikli fazla mesai hesaplamalarını ve tazminat alacaklarını gündeme getirmektedir. Teknik ispat koşulları, bilirkişi incelemeleri ve güncel Yargıtay kararları gerektiren bu sürecin hukuki boyutları, bir iş hukuku avukatı perspektifiyle aşağıda detaylandırılmıştır.

İçindekiler:

1. Günde Azami 7.5 Saat Çalışılabilecek İşler Nelerdir? 

2. 7.5 Saat'ten Daha Az Çalışılması Gereken İşler Nelerdir? 

3. Fazla Çalışma Yasağı ve Ücret Hesaplama Yöntemi 

4. İspat Yükümlülüğü ve Teknik Rapor Şartı 

5. Başka İşte Çalışma Yasağı ve Haklı Fesih 

6. Sonuç ve Değerlendirme 

7. Sıkça Sorulan Sorular (SSS) 

Günde Azami 7.5 Saat Çalışılabilecek İşler Nelerdir?

Yönetmelik (Madde 4) gereğince, aşağıdaki sektörel gruplarda yer alan işlerde günlük çalışma süresi en fazla 7.5 saattir.

Metal ve Maden Sanayii İşleri

Bu grup; kurşun, demir-çelik, bakır, çinko ve döküm işlerini kapsar.

• Kurşun ve Arsenik: Kurşun cevherinin (galenit vb.) çıkarılması, izabe işleri, kurşun alaşımı (antimuan, kalay vb.) yapılması. Kurşun levha/lehim kesimi, akümülatör yapımı ve kurşun levhaların kaynatılması işleri.

  
  

• Demir ve Çelik: İzabe fabrikalarında cevherin demire çevrilmesi, döküm daireleri, yüksek fırınlar ve konvertör işleri. Sıvı demir/çeliğin taşınması, sıcak haddehane işleri, presleme ve cüruf kırma/paketleme işleri.

  
  

• Döküm Sanayii: Kalıp kumu ve maça hazırlama, maden eritme (izabe) ve dökme, kalıpların sökülmesi, dökümlerin temizlenmesi, savurma ve düşey döküm işleri.

  
  

• Bakır, Çinko ve Alüminyum: Bakır cevheri çıkarılması, yıkama, flotasyon ve izabe işleri. Çinko tozunun üretimi, damıtma fırınları, galvanizli lehimcilik. Alüminyum oksit üretimi ve alüminyum bronzu hazırlama işleri.

  
  

• Kaplamacılık ve Kaynak: Galvano (parlak/mat kaplama), polisaj, kalaycılık ve dökme galvanizleme işleri. Oksijen, elektrik, toz altı ve gaz altı kaynak işleri.

  
  

Cam, Çimento ve Toprak Sanayii İşleri

Toz ve ısıya maruz kalınan yapı ve üretim işlerini kapsar.

• Cam Sanayii: Hammaddelerin toz haline getirilmesi (kapalı sistem değilse), eritme, ateşçilik ve üfleme işleri. Camı fırından alma, yayma, tıraş, asitle cilalama ve kumlama işleri.

  
  

• Çimento Sanayii: İlkel maddeleri kırma, ezme, öğütme; fırınlarda pişirme ve klinkeri torbalama işleri (otomatik toz önleyici yoksa).

  
  

Kimya ve Enerji Sanayii İşleri

Zehirli gaz, asit ve patlayıcı maddelerle ilgili süreçleri kapsar.

• Asit ve Kimyasallar: Asit hammaddelerinin hazırlanması, üretimi, taşınması ve baca gazlarından asit eldesi. Karbon sülfür ve insektisit (böcek ilacı) kullanımı (belirli süreleri aşmamak kaydıyla).

  
  

• Boya ve Vernik: Kurşunlu/arsenikli boya, vernik, üstübeç kullanılan; emaye, otomobil boyacılığı ve matbaacılık (tipografi) işleri.

  
  

• Termik Santraller ve Kok Fabrikaları: Ateşçilik, ocak temizliği, jeneratör işleri, gaz borularının onarımı. Kazan dairelerinde ateşçilik ve kül taşıma (elle veya toz yayıcı şekilde yapılıyorsa).

  
  

• Karpit ve Akümülatör: Kireç ve kokun ark fırınında eritilmesi. Akümülatör yapımı, onarımı ve asitli su hazırlama.

  
  

• Kauçuk: Hamur karıştırma ve sağlık kurallarına uygun olmayan yerlerde yapılan sıcak vulkanizasyon.

  
  

Fiziksel Etkenler ve Çevresel Koşullar

Çalışma ortamının niteliğinden kaynaklanan kısıtlamalar.

• Gürültülü İşler: Gürültü düzeyi 85 dB(A) değerini aşan işler.

  
  

• Yeraltı ve Su Altı: Maden ocakları, kanalizasyon ve tünel yapımı. 20 metre derinliğe veya 2 kg/cm² basınca kadar olan su altı işleri.

  
  

• Radyoaktif İşler: Doğal ve yapay radyoaktif, radyoiyonizan maddelerle yapılan işler.

  
  

• Tozlu İşler: Pnömokonyoz (akciğer tozu hastalığı) riski oluşturan işyerlerindeki çalışmalar.

  
  

• Tarım İlaçları: Tarım ilaçlarının kullanımı işleri.

  
  

7.5 Saat'ten Daha Az Çalışılması Gereken İşler Nelerdir?

Bazı işler, yüksek risk içerdiği için Yönetmelik (Madde 5) ile 7.5 saatin altında, çok daha kısıtlı sürelere tabidir.

Su Altı ve Basınçlı İşler

Derinlik ve basınca göre kademeli olarak azaltılan süreler şöyledir:

• 7 Saat: 20-25 m derinlik veya 2-2,5 kg/cm² basınçtaki işler.

• 6 Saat: 25-30 m derinlik veya 2,5-3 kg/cm² basınçtaki işler.

• 5 Saat: 30-35 m derinlik veya 3-3,5 kg/cm² basınçtaki işler.

• 4 Saat: 35-40 m derinlik veya 3,5-4 kg/cm² basınçtaki işler.

• Dalgıçlar: 18 metreye kadar 3 saat, 40 metreye kadar olan derinliklerde yarım (1/2) saat çalışabilir.

  
  

Zehirli Madde İşleri (Cıva, Kurşun, İlaç)

• 6 Saat Çalışılabilecek İşler:

  • Cıva izabe fırınları ve elementer cıva bulunan ocak işleri.

  • Karbon sülfürden etkilenme tehlikesi olan işler.

  • Organik fosforlu/karbamatlı tarım ilaçlarının (insektisit) yapımı ve uygulanması.

    
    

• 4 Saat Çalışılabilecek İşler:

  • Kurşun izabe fırınlarının teksif odalarındaki kuru tozları kaldırma işleri.

Fazla Çalışma Yasağı ve Ücret Hesaplama Yöntemi

Yönetmeliğin 7. maddesi uyarınca, sağlık kuralları bakımından günde 7.5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde fazla çalışma yapılması yasaktır. Ancak uygulamada bu yasağa rağmen işçilerin daha uzun sürelerde çalıştırıldığı görülmektedir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, yasağa rağmen yapılan çalışmanın karşılığı "fazla çalışma ücreti" olarak ödenmelidir.

Günlük Sınır Esası

Standart iş sözleşmelerinde fazla mesai haftalık 45 saati aşan çalışmalar için öngörülürken, bu yönetmelik kapsamındaki işlerde hesaplama yöntemi farklıdır. Yargıtay kararlarına göre; haftalık toplam süreye bakılmaksızın, günlük 7.5 saati (veya daha az belirlenen azami süreyi) aşan her çalışma doğrudan fazla çalışma sayılır.

Örneğin, kaynak işinde çalışan bir işçi haftada sadece 3 gün çalışsa dahi, çalıştığı günlerde 9 saat mesai yapmışsa, günlük 1.5 saatlik fazlalık için zamlı ücret talep hakkı doğar. Bu tür teknik hesaplamalar bilirkişiler tarafından yapılmakta olup işçilik alacakları davalarında deneyimli bir iş hukuku avukatı tarafından denetlenerek dava dosyasında takibi sağlanmalıdır.

İspat Yükümlülüğü ve Teknik Rapor Şartı

Bir işçinin yaptığı işin Yönetmelik kapsamında olduğunu iddia etmesi, yasal haklardan yararlanabilmesi için tek başına yeterli değildir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin güncel kararları (E. 2024/6792), ispat yükümlülüğü konusunda teknik kriterler getirmektedir.

Mahkemelerce aranan ispat koşulları şunlardır:

1. Teknik Bilirkişi ve Keşif: İşin sadece ismen değil, fiilen ve teknik olarak kapsama girdiğinin tespiti için iş güvenliği uzmanlarından oluşan bir heyetle keşif yapılmalıdır.

2. Ortam Ölçümleri: Çalışma ortamındaki kimyasal maruziyet, gürültü düzeyi veya toz yoğunluğunun sınır değerleri aşıp aşmadığına dair teknik ölçümler (ortam analiz raporları) dosyaya sunulmalıdır.

3. Malzeme Analizi: Kullanılan kimyasalların (lehim, tiner, solvent vb.) Yönetmeliğin 4. maddesinde sayılan maddelerle örtüştüğü bilimsel verilerle kanıtlanmalıdır.

   
   

Yargıtay, sadece tanık beyanına veya gözleme dayalı raporlara istinaden verilen kararları "eksik inceleme" gerekçesiyle bozmaktadır. Bu nedenle dava aşamasında bir iş hukuku avukatı ile çalışılarak dosyanın eksiksiz takip edilmesi kritik öneme sahiptir.

Başka İşte Çalışma Yasağı ve Haklı Fesih

Yönetmelik, işçinin maruz kaldığı ağır koşullardan sonra vücudunun toparlanması (rejenerasyon) amacıyla "Başka İşte Çalışma Yasağı" getirmiştir. Yönetmeliğin 6. maddesine göre, günlük azami süreyi dolduran bir çalışan, aynı gün içinde başka bir işverenin yanında veya aynı işyerinin farklı bir bölümünde çalıştırılamaz.

İşverenin, yasal sınırlara uymayarak işçiyi sürekli olarak 7.5 saatin üzerinde veya ek işlerde çalıştırması, işçi açısından İş Kanunu m. 24/II kapsamında "haklı nedenle fesih" sebebi oluşturur. Bu durumda işçi, iş sözleşmesini sona erdirerek kıdem tazminatına hak kazanabilir. Kıdem tazminatınızı buradan hesaplayabilirsiniz.

Sonuç ve Değerlendirme

Sağlık kuralları bakımından günde azami 7.5 saat (veya daha az) çalışılması gereken işler, işçi sağlığı açısından yüksek risk taşıyan ve sıkı yasal denetimlere tabi olan faaliyetlerdir. Bu işlerdeki çalışma sürelerinin ihlali, hem idari para cezalarına hem de işçiler lehine yüksek tutarlı fazla mesai ve tazminat alacaklarına yol açabilmektedir.

Ancak bu hakların kazanımı; işin kapsama girdiğinin teknik raporlarla ispatlanmasına bağlıdır. Sürecin karmaşıklığı göz önüne alındığında, hak kaybı yaşanmaması adına bir iş hukuku avukatı danışmanlığında hareket edilmesi en doğru yaklaşım olacaktır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Günde 7.5 saat çalışılması gereken işler hangileridir?

Sağlık kuralları bakımından günde azami 7.5 saat çalışılabilecek işler; kurşun, demir-çelik, bakır, çinko gibi metal ve maden sanayii işlerini kapsar. Ayrıca cam, çimento ve toprak sanayii işleri ile asit, boya ve termik santraller gibi kimya sanayii işleri de bu gruptadır. Gürültülü, tozlu ve yeraltı işleri de 7.5 saat sınırlamasına tabidir.

Kaynakçıların günlük çalışma süresi kaç saattir?

Kaynak işleri (oksijen, elektrik, toz altı ve gaz altı kaynağı), "Kaplamacılık ve Kaynak" grubu altında değerlendirildiğinden, bu işi yapanlar günde en fazla 7.5 saat çalıştırılabilir.

Dalgıçlar ve su altı çalışanları günde kaç saat çalışabilir?

Dalgıçların çalışma süresi derinliğe göre değişir; 18 metreye kadar olan derinliklerde 3 saat, 40 metreye kadar olan derinliklerde ise yarım (1/2) saat çalışılabilir. Su altı basınçlı işlerde ise 20-25 metre derinlikte 7 saat olan süre, 35-40 metre derinlikte 4 saate kadar düşmektedir.

Zehirli maddelerle çalışanların mesai saati kaçtır?

Zehirli madde içeren işlerde süreler 7.5 saatin altındadır. Örneğin cıva izabe fırınları, karbon sülfür işleri ve organik fosforlu tarım ilaçları (insektisit) yapımında çalışanlar günde en fazla 6 saat çalışabilir. Kurşun izabe fırınlarının tozlu bölümlerinde çalışanlar için ise bu süre 4 saattir.

Ağır ve tehlikeli işlerde fazla mesai yasak mı?

Evet, yönetmeliğin 7. maddesi uyarınca, sağlık kuralları bakımından günde 7.5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde fazla çalışma yapılması yasaktır. Ancak yasağa rağmen işçi çalıştırılmışsa, Yargıtay içtihatlarına göre bu sürenin karşılığı "fazla çalışma ücreti" olarak ödenmelidir.

7.5 saat çalışan işçinin fazla mesaisi nasıl hesaplanır?

Bu işlerde haftalık 45 saat sınırı beklenmez. Yargıtay kararlarına göre; haftalık toplam süreye bakılmaksızın, günlük 7.5 saati (veya belirlenen daha düşük azami süreyi) aşan her çalışma doğrudan fazla çalışma sayılır. Örneğin haftada 3 gün çalışıp günde 9 saat mesai yapan bir işçi, günlük 1.5 saatlik fazla mesai ücretine hak kazanır.

Cam ve çimento sanayiinde çalışma şartları nelerdir?

Cam sanayiinde eritme, ateşçilik, üfleme ve kumlama gibi işler ile çimento sanayiinde ilkel maddeleri kırma, fırınlarda pişirme ve klinkeri torbalama işleri (otomatik toz önleyici yoksa) günde azami 7.5 saat çalışılabilecek işler kapsamındadır.

Gürültülü işlerde çalışma süresi sınırı kaçtır?

Çalışma ortamındaki gürültü düzeyi 85 dB(A) değerini aşan işler, yönetmelik kapsamında günde en fazla 7.5 saat çalışılabilecek işler olarak kabul edilir.

Bu Yönetmelik kapsamındaki işlerde çalışanlar ek iş yapabilir mi?

Hayır. Yönetmelik, vücudun toparlanması (rejenerasyon) amacıyla "Başka İşte Çalışma Yasağı" getirmiştir. Günlük azami süresini dolduran bir çalışan, aynı gün içinde başka bir işverenin yanında veya aynı işyerinin farklı bir bölümünde çalıştırılamaz.

İşçi sağlığı için çalışma süresi ihlal edilirse haklı fesih yapılır mı?

Evet. İşverenin yasal sınırlara uymayarak işçiyi sürekli olarak 7.5 saatin üzerinde veya yasak olmasına rağmen ek işlerde çalıştırması, işçi açısından İş Kanunu m. 24/II kapsamında "haklı nedenle fesih" sebebi oluşturur ve işçi kıdem tazminatına hak kazanır.

İşin "ağır iş" kapsamına girdiği nasıl ispatlanır?

Sadece işin adını belirtmek yeterli değildir. Yargıtay, iş güvenliği uzmanlarından oluşan bir heyetle keşif yapılmasını, ortamdaki gürültü/kimyasal ölçümlerinin (analiz raporları) alınmasını ve kullanılan malzemelerin yönetmelikteki maddelerle örtüştüğünün bilimsel verilerle kanıtlanmasını şart koşar.

Davalarda neden teknik bilirkişi raporu istenir?

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin güncel kararlarına göre, sadece tanık beyanına veya gözleme dayalı raporlarla verilen kararlar "eksik inceleme" gerekçesiyle bozulmaktadır. Bu nedenle işin fiilen ve teknik olarak kapsama girdiğinin tespiti için teknik bilirkişi raporu şarttır.

⚠️ YASAL UYARI:

Bu makalede yer alan teknik bilgiler, çalışma süreleri ve hukuki değerlendirmeler; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, ilgili Yönetmelik hükümleri ve güncel Yargıtay kararları esas alınarak genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Buradaki içerik, somut bir olaya ilişkin hukuki tavsiye niteliği taşımamakta olup, okuyucu ile Demir&Aydın Hukuk Bürosu arasında avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. İş hukukunda her dava; işin fiili niteliği, bilirkişi raporları ve ispat koşullarına göre  farklılık gösterir. Mevzuat ve yargı içtihatlarının zamanla değişebileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Hak kaybı yaşamamak adına, kendi durumunuza özgü hukuki süreçler için mutlaka bir iş hukuku avukatından profesyonel destek almanız gerekmektedir. Sadece bu yazıdaki bilgilere dayanarak yapılan işlemlerden doğacak sorumluluk okuyucuya aittir.