12/36 Çalışma Sistemi Nedir? Fazla Mesai ve Yasal Haklar Rehberi

12/36 Çalışma Sistemi Nedir?

12/36 çalışma sistemi, işçinin 12 saat çalışma yapmasının ardından 36 saat dinlenme esasına dayanan döngüsel bir vardiya düzenidir. Bu sistem, kesintisiz hizmetin zorunlu olduğu özel güvenlik, sağlık ve enerji gibi sektörlerde sıklıkla uygulanmaktadır.

Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, bu sistemde "brüt çalışma süresi" ile ara dinlenmelerin düşülmesiyle bulunan "net çalışma süresi" ayrımı büyük önem arz eder. Her ne kadar haftalık ortalama çalışma süresi yasal sınırların altında görünse de Yargıtay kararları uyarınca "Gündüz" ve "Gece" vardiyaları ayrı hukuki sonuçlar doğurmaktadır.

12/36 Çalışma Sistemi Nasıl İşler?

12/36 sisteminde işçi genellikle 08.00-20.00 ve 20.00-08.00 saatleri arasında (sabah 8 akşam 8) vardiyalı şekilde çalışır. 12/36 sistemi pratikte "Bir gün çalış, bir gün dinlen" şeklinde işler. İşçi işten çıktıktan sonraki gün tamamen boştur, sonraki sabah tekrar iş başı yapar. Bu aradaki süre (Akşam 20:00'den diğer sabah 08:00'e kadar) tam 36 saattir. İşçinin bir hafta 4 gün, takip eden hafta ise 3 gün çalışmasını gerektiren periyodik bir yapıya sahiptir.

Sistemin işleyişi şu şekildedir:

• 1. Hafta: 4 gün çalışma x 12 saat = 48 saat (Brüt).

• 2. Hafta: 3 gün çalışma x 12 saat = 36 saat (Brüt).

Ancak fazla mesai için esas olan brüt süre değil, ara dinlenmelerin düşülmesiyle elde edilen net süredir. Yargıtay içtihatlarında günlük 11 saati aşan çalışmalarda ara dinlenmesinin en az 1.5 saat olması gerektiği hüküm altına alınmıştır. Buna göre 12 saatlik vardiyada 1.5 saat ara dinlenme düşüldüğünde, günlük net çalışma süresi 10.5 saat olarak kabul edilir. Ara dinlenme (mola) süreleri ile ilgili ayrıntılı bilgi için ilgili yazımızı inceleyebilirsiniz: İşçinin Mola Hakkı ve Ara Dinlenme Süreleri

12/36 Çalışma Sisteminde Fazla Mesai Nasıl Hesaplanır?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesi uyarınca haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai sayılır. 12/36 sisteminde fazla mesai hesabı yapılırken "Gündüz" ve "Gece" dönemleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Gündüz Vardiyalarında Durum

Gündüz vardiyalarında (08:00-20:00 arası) yapılan çalışmalarda önce haftalık 45 saatin aşılıp aşılmadığına bakılır.

• 1. Hafta: 4 gün x 10.5 net = 42 saat (45 saatin altında)

• 2. Hafta: 3 gün x 10.5 net = 31.5 saat (45 saatin altında)

Dolayısıyla gündüz vardiyalarında, 1.5 saatlik ara dinlenme kuralına uyulduğu sürece, denkleştirme sözleşmesi olmasa dahi teknik olarak haftalık fazla mesai doğmamaktadır.

Gece Vardiyalarında Durum

Haftalık süre 45 saatin altında kalsa dahi, gece dönemindeki çalışmalar için özel bir hesaplama yöntemi uygulanır. Ayrıca gece çalışmalarından doğan fazla mesailerin nasıl hesaplandığı hususuyla ilgili İş Hukukunda Gece Çalışması: Süre, Ücret ve Haklar başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.

12/36 Çalışma Sisteminde Gece Çalışması ve 7,5 Saat Sınırı

4857 sayılı İş Kanunu’nun 69/3 maddesi uyarınca gece çalışmaları günde 7.5 saati geçemez. Yargıtay kararlarına göre haftalık 45 saat aşılmasa dahi, gece döneminde 7.5 saati aşan her çalışma fazla mesaidir.

Hesaplama Yöntemi:

• Vardiya: 20:00-08:00 (12 Saat)

• Ara Dinlenme: 1.5 Saat (Düşülür)

• Net Çalışma: 10.5 Saat

• Yasal Gece Sınırı: 7.5 Saat

• Tahakkuk Eden Fazla Mesai: 10.5 - 7.5 = 3 Saat (Her gece vardiyası için)

Sonuç olarak; işçi gece vardiyasında çalıştığı her gün için, haftalık toplam saati 30-40 saatlerde kalsa bile, otomatik olarak 3 saat fazla mesai ücretine hak kazanır.

12/36 Çalışma Sisteminde Ulusal Bayram ve Genel Tatil Ücretleri

4857 sayılı Kanun’un 47. maddesi uyarınca, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde (UBGT) çalışan işçiye, çalışmasa dahi bir günlük ücreti ödenir; çalışması halinde ayrıca bir günlük ücrete daha (toplam iki yevmiye) hak kazanır. Döngüsel sistemde işçinin tüm bayramlarda çalışması hayatın olağan akışına aykırı olduğundan, sadece vardiyasının denk geldiği günler hesaplanmalıdır. İspat yükü bakımından puantaj kayıtları ve vardiya çizelgeleri esas alınır. Ancak bu belgelerin bulunmaması veya itibar edilmemesi halinde işçinin aylık ortalama çalışma süresi esas alınarak UBGT günlerinin yarısında çalışma yapmış olacağı kabul edilerek hesaplama yapılır.

12/36 Çalışma Sisteminde Hafta Tatili Ücreti

4857 sayılı İş Kanunu’nun 46. maddesi gereği, işçiye yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme verilmesi zorunludur. 12/36 sisteminde işçi her nöbetin ardından 36 saat dinlendiği için, Yargıtay genellikle "Hafta Tatili" hakkının bu 36 saatlik blok dinlenme içinde kullandırıldığını kabul etmektedir. Ancak vardiya döngüsünün bozulduğu veya işçinin 36 saatlik dinlenme süresinde yeniden işe çağrıldığı durumlarda hafta tatili ücreti gündeme gelebilir.

12/36 Çalışma Sisteminde Yıllık İzin Kullanımı Nasıl Yapılır?

12/36 vardiya sistemlerinde yıllık izin kullanımıyla ilgili en temel yanılgı, iznin sadece işçinin fiilen çalışması gereken nöbet günleri üzerinden hesaplanacağı düşüncesidir. İşçiler arasında genellikle "vardiya dönmek" olarak ifade edilen bu döngüsel düzende, yıllık izin hesabı kaç vardiyanın kaçırıldığına göre değil, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 56/5. maddesi uyarınca "iş günü" esasına göre yapılır. Bu noktada en çok karıştırılan husus, işçinin çalışma takvimindeki "off günü" veya "boş gün" olarak adlandırılan dinlenme süreleridir. Kanunun açık düzenlemesi gereği; yıllık izin süresine rastlayan hafta tatilleri ile Ulusal Bayram ve Genel Tatil (UBGT) günleri, yıllık izin süresinden düşülemez ve işçinin izin hakkını eksiltmez.

Bir örnekle açıklamak gerekirse; 7 günlük (bir tam hafta) izin kullanacak bir işçinin, bu süre zarfında normalde kaç vardiyasına denk gelindiğine bakılmaksızın, yıllık izin bakiyesinden kural olarak sadece 6 iş günü düşülür. İşçinin haftalık "off" hakkı olan 7. gün (aksi kararlaştırılmadıysa), yıllık izin bakiyesinden düşülemez; bu gün işçinin yıllık izin hakkından eksilmez, aksine dinlenme süresini takvimde bir gün daha ileriye taşır.

İzin süresi içerisine; 1 Ocak, 23 Nisan, 1 Mayıs, 19 Mayıs, 15 Temmuz, 30 Ağustos, 29 Ekim (28 Ekim öğleden sonrası dahil) ile Ramazan ve Kurban Bayramı (arife günleri öğleden sonrası dahil) gibi tüm resmi tatil günleri denk gelirse, bu günler de yıllık izinden düşülmeyerek işçinin toplam dinlenme süresine otomatik olarak eklenir.

Netice itibarıyla işçi, izin bitiminde vardiya çizelgesindeki sırası hangi saate denk geliyorsa o saatte iş başı yaparak çalışmaya devam eder. Şayet izin dönüşü "off" gününe denk geliyorsa işçinin vardiyası değiştirilerek o gün çalışma yaptırılır. Bu hususta işverenin yönetim yetkisi bulunmaktadır. İşçinin yasal hafta tatillerinin veya bayram tatillerinin kanuna aykırı şekilde yıllık izinden düşülmesi, işçi açısından yıllık izin ücreti alacağı doğurabileceği gibi, iş akdinin haklı nedenle feshi imkanını da gündeme getirir. Bu hususta iş hukuku avukatına danışılarak hareket edilmesi önerilir.

12/36 Çalışma Sisteminde İşverenin Sorumluluğu

Gece Zammı Tahakkuku: 12/36 sisteminde gece vardiyasına denk gelen her nöbet için, haftalık süreye bakılmaksızın 3 saatlik fazla mesai ücretini bordroya yansıtmak zorundadır.

Ara Dinlenme Kaydı: 12 saatlik vardiyalarda 1.5 saatlik ara dinlenmenin fiilen kullandırıldığı ve bunun kayıtlara (imzalı çizelge, mola defteri vb.) geçirildiği ispatlanmalıdır. Aksi takdirde net çalışma 11 saati aşar ve günlük sınır ihlali oluşur. 11 saati aşan çalışmalar fazla mesai kabul edilir.

Yazılı Onay: Gece 7.5 saati aşan çalışmalar için (ilgili sektörlerde) işçinin yazılı onayının alınması şarttır. İlgili sektörlerde işçinin yazılı onayı varsa 7,5 saatin üzerindeki gece çalışmaları için fazla mesai alacağı doğmaz. Bu hususta İş Hukukunda Gece Çalışması: Süre, Ücret ve Haklar başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.

12/36 Çalışma Sisteminde İşçinin Hakları ve Talep Edebileceği Alacak Kalemleri

12/36 çalışma sisteminde çalışan işçi, hukuki şartlar oluştuğunda aşağıdaki alacak kalemlerini talep edebilir:

• Gece Çalışması Fazla Mesai Ücreti (%50 zamlı)

• UBGT Ücreti (Vardiyaya denk gelen günler için)

• Hafta Tatili Ücreti (Dinlenme gününde çalışma varsa)

• Kıdem ve İhbar Tazminatı (İş akdinin sona ermesi halinde)

• Yıllık İzin Ücreti (İş akdinin sona ermesi halinde)

Sık Sorulan Sorular (SSS)

12/36 Çalışma sisteminde 45 saat dolmuyor, yine de mesai alır mıyım?

Evet. Yargıtay'ın "Gece Çalışması" konusundaki mutlak yasağı nedeniyle, haftalık saatiniz 30-40 saat aralığında kalsa bile, gece vardiyasında çalıştığınız (20:00-08:00 vb.) her gün için en az 3 saat fazla mesai ücreti alırsınız.

12/36 Çalışma sisteminde ara dinlenme süresi ne kadar olmalıdır?

Yargıtay 9. ve 22. Hukuk Daireleri'ne göre 11 saati aşan çalışmalarda ara dinlenme süresi en az 1.5 saat olmalıdır.

12/36 Çalışma sisteminde gece çalışması 7,5 saati aşabilir mi?

İş Kanunu md. 69/3 uyarınca gece çalışmaları kural olarak 7.5 saati aşamaz. Turizm, sağlık ve güvenlik sektörlerinde işçinin yazılı onayı ile aşılabilir.

Sonuç ve Değerlendirme

12/36 çalışma sistemi, kağıt üzerinde haftalık 45 saatlik yasal sınırın altında kalıyor gibi görünse de (ortalama 42 saat), Yargıtay’ın yerleşik içtihatları gereği gece çalışması sınırları bakımından işverenler için ciddi mali riskler barındıran, hukuki ihtilaflara açık bir vardiya düzenidir.

Bu sistemde hukuki uyuşmazlıkların temel kaynağı, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 69. maddesindeki gece çalışması yasaklarıdır. Özel güvenlik, sağlık ve turizm sektörlerinde işçinin yazılı onayı alınmak kaydıyla 7,5 saati aşan gece çalışmaları yasal kabul edilmekle birlikte; bu onayın bulunmadığı hallerde veya istisna dışı sektörlerde, haftalık çalışma süresine bakılmaksızın 7,5 saati aşan her çalışma “gece fazla mesaisi” olarak tahakkuk ettirilmelidir. Ayrıca vardiya süresince ara dinlenme sürelerinin fiilen kullandırılmadığının tespiti halinde, günlük 11 saatlik azami çalışma sınırının aşılması gündeme gelir ve bu durum ilave mesai ücreti doğurur.

Neticeten; 12/36 sisteminde fazla mesai, UBGT ve hafta tatili alacakları hesaplanırken sadece haftalık toplama bakılması hatalı olup, günlük sınır aşımları ve gece çalışmaları ayrı ayrı değerlendirilmelidir. İşçilik alacağı davalarında ispat yükü ve zamanaşımı süreleri nazara alınarak, bordro, puantaj ve vardiya çizelgelerinin uzman bir iş hukuku avukatı tarafından teknik incelemeye tabi tutulması, olası hak kayıplarının önüne geçilmesi açısından elzemdir.

⚠️ Yasal Uyarı

Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup, her somut olayın özellikleri farklılık gösterebilir. Buradaki açıklamalar kesin hukuki görüş veya mütalaa niteliğinde değildir. Çalışma süreleri, fazla mesai, UBGT ve hafta tatili alacakları; iş sözleşmesi, bordro, puantaj kayıtları ve tanık beyanlarına göre değişebilir. Hak kaybı yaşamamak için alanında uzman bir iş hukuku avukatından profesyonel destek alınması tavsiye edilir.