top of page
Ara

Serviste Geçen Süre Çalışma Süresinden Sayılır mı? (Farazi Çalışma Süreleri – İş Kanunu m.66)

  • Yazarın fotoğrafı: Av. Kaan Demir
    Av. Kaan Demir
  • 29 Haz
  • 8 dakikada okunur
Serviste geçen süre çalışma süresinden sayılır mı?
Serviste Geçen Süre Çalışma Süresinden Sayılır Mı?

İşçilerin sık sorduğu sorulardan biri şudur: işyerine gidip gelirken servis aracında geçen süre çalışma süresinden, dolayısıyla fazla mesai hesabından sayılır mı? Kısa yanıt: kural olarak, işverenin sırf sosyal yardım amacıyla sağladığı serviste geçen süre çalışma süresinden sayılmaz. Ancak işin niteliği gereği işçilerin uzak işyerlerine toplu taşınması gibi hallerde bu süre çalışma süresine dâhil edilir. Bu yazıda 4857 sayılı İş Kanunu'nun 66. maddesi, Çalışma Süreleri Yönetmeliği ve Yargıtay kararları ışığında konuyu, "farazi çalışma süresi" kavramını ve serviste yaşanan kazanın iş kazası boyutunu ele alıyoruz.


  1. Çalışma Süresi Nedir?

İş Kanunu'nun 63. maddesi ve devamında çalışma süresi düzenlenmiş, fakat tanımı kanunda yapılmamıştır. Tanım, 63. maddeye dayanılarak çıkarılan İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği'nin 3. maddesinde yer alır:

"Çalışma süresi, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir. İş Kanununun 66 ncı maddesinin birinci fıkrasında yazılı süreler de çalışma süresinden sayılır. Aynı Kanunun 68 inci maddesi uyarınca verilen ara dinlenmeleri ise, çalışma süresinden sayılmaz."

Genel çalışma süresi haftada en çok 45 saattir (İş Kanunu m.63; Yönetmelik m.4) ve günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz. Ara dinlenmeleri (m.68) çalışma süresinden sayılmaz. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da çalışma süresinin tanımının kanunda değil, Yönetmelik'in 3. maddesinde yapıldığını vurgulamıştır (Yargıtay HGK, E. 2016/2229, K. 2020/994).


  1. Farazi (Varsayımsal) Çalışma Süresi Ne Demek?

Çalışma süresi yalnızca işçinin fiilen çalıştığı süreden ibaret değildir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kavramı şöyle açıklar:

"İşçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği 'fiili çalışma süresi' ile Kanun'un 66. maddesi uyarınca çalıştırıldığı işte fiilen geçmemiş olsa bile çalışılmış gibi sayılan hâller de 'farazi çalışma süresi' olarak çalışma süresine dâhil edilmelidir." (Yargıtay HGK, E. 2016/2229, K. 2020/994)

Yani farazi çalışma süresi, işçinin fiilen iş görmediği halde kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlardır. Bunların kaynağı İş Kanunu'nun 66. maddesidir. Aynı tanım Yargıtay'ın başka kararlarında da tekrarlanmıştır (HGK, E. 2019/353, K. 2020/403; HGK, E. 2022/716, K. 2023/603).


  1. İş Kanunu 66. Madde: Çalışma Süresinden Sayılan Haller

İş Kanunu'nun 66. maddesine göre aşağıdaki süreler işçinin günlük çalışma sürelerinden sayılır:

  • a) Madenlerde, taşocaklarında yahut yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri, girmeleri ve buralardan çıkmaları için gereken süreler.

  • b) İşçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri hâlinde yolda geçen süreler.

  • c) İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır hâlde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler.

  • d) İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işveren evinde/bürosunda yahut işverenle ilgili bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler.

  • e) Çocuk emziren kadın işçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirtilecek süreler.

  • f) Demiryolları, karayolları ve köprülerin yapılması, korunması ya da onarım ve tadili gibi, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak bir mesafede bulunan işyerlerine hep birlikte getirilip götürülmeleri gereken her türlü işlerde, bunların toplu ve düzenli bir şekilde götürülüp getirilmeleri esnasında geçen süreler.

Maddenin son fıkrası ise serviste geçen süre tartışmasının düğüm noktasıdır:

"İşin niteliğinden doğmayıp da işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme esnasında araçlarda geçen süre çalışma süresinden sayılmaz."

  1. Serviste / Yolda Geçen Süre Çalışma Süresinden Sayılır mı?

Genel Kural: Sosyal Yardım Amaçlı Servis Sayılmaz

Servis çoğu işyerinde bir sosyal yardımdır; işin niteliğinden doğmaz, işçinin işe ulaşımını kolaylaştırmak için sağlanır. Bu nedenle genel kural, sosyal yardım amaçlı serviste geçen sürenin çalışma süresinden sayılmamasıdır (m.66 son fıkra). Yargıtay bu kuralı istikrarlı biçimde uygulamaktadır:


  • Bir HES (hidroelektrik baraj) inşaatında çalışan işçinin davasında Yargıtay, işverence sosyal yardım olarak sağlanan ve 66. madde uyarınca çalışma süresinden sayılmasına imkân bulunmayan serviste geçen süreleri kapsayan fazla mesai hesabını isabetsiz bulmuş; hesabın işyerinde işe başlama ve bitiş saatleri (örnekte 07.00–17.30) esas alınarak yapılması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 22. HD, E. 2017/18274, K. 2019/3965).

  • Bir demiryolu tüneli açma şantiyesinde çalışan işçinin davasında da, tanıkların "günde bir saatin serviste geçtiği" yönündeki beyanına dayanılarak işe geliş-gidiş sürelerinin mesaiden sayılması ve fazla mesai hesabına dâhil edilmesi hatalı bulunmuştur (Yargıtay 22. HD, E. 2016/33124, K. 2020/5222).

,

Sürekli görevlendirme (kalıcı atama) hâlinde, aradaki mesafe nedeniyle işe gidiş-gelişte geçen sürenin de sayılmadığı kabul edilmektedir. Yargıtay, bir belediye işçisinin uzak ilçelere sürekli görevlendirildiği olayda şu değerlendirmeyi yapmıştır: 66. maddenin son fıkrası uyarınca sosyal yardım amaçlı serviste geçen süre çalışma süresinden sayılmaz; maddenin (b) bendi (başka bir yere gönderilme hâlinde yolda geçen süreler) ise sürekli görevlendirmeyi kapsamadığından somut olaya uygulanamaz. Sonuçta, işin niteliğinden doğmayıp aradaki mesafeden kaynaklanan işe gidiş-gelişte araçlarda/serviste geçen sürenin çalışma süresinden sayılarak fazla çalışma hesaplanması hatalı görülmüş; yasal süreyi aşan bir çalışması bulunmayan işçinin fazla çalışma talebinin reddi gerektiği belirtilmiştir (Yargıtay 9. HD, E. 2022/11642, K. 2022/15144).


İstisnalar: Serviste / Yolda Geçen Sürenin Sayıldığı Haller

Asıl ayrım, taşımanın "işin niteliğinden doğup doğmadığıdır." 66. maddenin (f) bendi kapsamına giren işlerde, yani demiryolu, karayolu ve köprü yapımı gibi işçilerin yerleşim yerlerinden uzak işyerlerine toplu ve düzenli biçimde götürülüp getirilmesi gereken işlerde, yolda/serviste geçen süre çalışma süresinden sayılır:


  • Şoför olarak çalıştığı işyeri hızlı tren yolu yapımı inşaat sahası olan işçinin davasında Yargıtay, 66. maddeye göre işe gidiş-gelişlerde serviste geçirdiği bir saatlik sürenin de çalışma süresinden sayılarak fazla mesai alacağının hesaplanması (ve takdiri indirim uygulanması) gerektiğine hükmetmiştir. Mahkemenin maddenin son fıkrasını yanlış değerlendirerek bu süreyi saymaması bozma nedeni yapılmıştır (Yargıtay 22. HD, E. 2015/18417, K. 2015/32323).

  • 66/f kapsamındaki bir işte Yargıtay, yolda geçen sürelerin çalışma süresinden sayılacağını kabul etmiş; ancak bu sürenin miktarının tanık beyanlarıyla netleştirilmesi gerektiğini belirterek eksik incelemeyi bozma nedeni saymıştır (Yargıtay 22. HD, E. 2016/8420, K. 2016/25726).


Ayrıca işçi, taşıma sırasında fiilen bir iş görüyorsa, geçen süre zaten fiili çalışma niteliği taşır. Özel güvenlik görevlisi olan bir işçinin, diğer personelle birlikte servis aracında seyahat ederken farklı olarak yolun belirli noktalarında yol emniyetini sağlamak üzere silah ve mühimmat teslim alıp görev yaptığı olayda Yargıtay, normal mesai dışında fiilen yapılan bu yol güvenliği hizmetine ilişkin sürelerin fazla mesai olarak hesaplanması gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay 22. HD, E. 2014/28668, K. 2016/1146).


Özetle belirleyici ölçüt şudur: Taşıma sırf sosyal yardım niteliğindeyse süre sayılmaz; taşıma işin niteliğinden doğuyor (66/f gibi) ya da işçi taşıma sırasında fiilen iş görüyorsa süre çalışma süresine dâhildir.


  1. Serviste Geçen Sürede Kaza: İş Kazası Boyutu

Serviste geçen süre, çalışma süresinden ayrı olarak iş kazası açısından da önem taşır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, işverence sağlanan toplu taşıma hizmeti sırasında işçilerin işverenin hâkimiyet alanı içinde kabul edilebileceğini ve bu taşımalar esnasında araçta meydana gelen kazaların iş kazası sayıldığını belirtmiştir (Yargıtay HGK, E. 2019/389, K. 2020/120; kararda 5510 sayılı Kanun'un 13. maddesi esas alınmıştır).


Bununla birlikte olayın iş kazası sayılması için kaza ile zarar arasında uygun illiyet (nedensellik) bağı bulunmalıdır. Anılan kararda, servis aracının yolda arızalanması üzerine işverenin yeni servis göndereceğini bildirmesine rağmen, işçinin kendi iradesiyle servisin bulunduğu noktadan (işverenin hâkimiyet alanından) ayrılıp kişisel bir amaçla (para çekmek için) yürürken trafik kazası geçirmesi olayı değerlendirilmiştir. Hukuk Genel Kurulu, işçinin servis noktasından kendi iradesiyle ayrılmasıyla illiyet bağının koptuğunu; kazanın işin yürütümüyle ilgili olmadığını ve iş kazası olarak kabul edilemeyeceğini hükme bağlamıştır (Yargıtay HGK, E. 2019/389, K. 2020/120).


  1. Serviste Geçen Sürenin Fazla Mesai ve Ücrete Etkisi

Fazla çalışma, İş Kanunu'nun 41. maddesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalar olarak tanımlanır ve her bir saati için normal saat ücreti %50 yükseltilerek ödenir. Denkleştirmenin uygulandığı hâller dışında, haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır (İş Kanunu m.41; Yargıtay HGK, E. 2016/2229, K. 2020/994).


Bunun konumuzla bağlantısı şudur: Serviste/yolda geçen süre, yukarıdaki istisnalar nedeniyle çalışma süresinden sayıldığında günlük ve haftalık çalışma süresine eklenir; bu eklemeyle haftalık 45 saat aşılıyorsa aşan kısım fazla çalışma olarak ücrete hak kazandırır. Nitekim hızlı tren yolu yapımı örneğinde serviste geçen bir saatlik süre çalışma süresine eklenerek fazla mesai hesabına dâhil edilmiştir (Yargıtay 22. HD, E. 2015/18417, K. 2015/32323). Buna karşılık sosyal yardım amaçlı servis süresi hesaba katılmaz; bu durumda hesap, işyerindeki fiili başlama-bitiş saatlerine göre yapılır (Yargıtay 22. HD, E. 2017/18274, K. 2019/3965).


  1. Serviste Geçen Süre ve Fazla Çalışma Nasıl İspatlanır?

Serviste geçen süre ister sayılsın ister sayılmasın, bunun süresinin ve fazla çalışmanın ispatı uyuşmazlıkların merkezindedir. Yargıtay'ın benimsediği ispat ilkeleri şöyledir:

İşçinin imzasını taşıyan ücret bordrosu, sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delildir; imzalı bordroda fazla çalışma tahakkuku görünüyorsa ihtirazi kayıt yoksa ödendiği varsayılır. Fazla çalışmanın ispatında işyeri kayıtları, özellikle işyerine giriş-çıkışı gösteren belgeler ve işyeri iç yazışmaları delildir; yazılı belgeyle kanıtlanamıyorsa tanık beyanlarıyla sonuca gidilir. Bordro imzalatılmadan banka kanalıyla her ay değişen fazla mesai ödemeleri yapılıyorsa, ödenenin üzerinde çalışmanın her türlü delille ispatı mümkündür (Yargıtay 22. HD, E. 2016/33124, K. 2020/5222).


İşveren aleyhine kendisi de aynı iddialarla dava açmış (menfaat birlikteliği bulunan) bir tanığın beyanı, başka yan delillerle desteklenmedikçe tek başına fazla çalışmanın ispatına yeterli sayılmaz (Yargıtay HGK, E. 2016/2229, K. 2020/994). Serviste/yolda geçen sürenin miktarı da soyut kabulle değil, açık tanık beyanlarıyla netleştirilmelidir (Yargıtay 22. HD, E. 2016/8420, K. 2016/25726); takdiri indirim de gözetilir (Yargıtay 22. HD, E. 2015/18417, K. 2015/32323). Nitekim bir şoförün fazla çalışma alacağı, garaj giriş-çıkış kayıtları, puantaj ve şehir dışı sefer kayıtları dikkate alınarak hesaplandığında bu hesaplama Yargıtayca yerinde bulunmuştur (Yargıtay 9. HD, E. 2024/12787, K. 2024/14980).


  1. İlgili Konular: Servis/Yol Ücreti ve Servisin Kaldırılması

Serviste geçen "süre" (çalışma süresi) ile servis/yol "ücreti" farklı hukuki sorunlardır; karıştırılmamalıdır.


Sosyal yardım amaçlı sağlanan servis düzenli biçimde uygulanarak çalışma koşulu hâline gelmişse, işveren bunu tek taraflı olarak kaldıramaz. Yargıtay, servisi sonradan kaldıran işveren bakımından, işçiye servis sağlanmayan dönemde yol ücretinin ödenmesi gerektiğini; bu ücretin gidip gelmeye en uygun ve mutat vasıta (belediye otobüsü, ilçeler arası minibüs) tarifesi üzerinden, taksi ücreti dâhil edilmeksizin hesaplanması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 9. HD, E. 2022/11642, K. 2022/15144). Ayrıca işçiye sağlanan yol ve yemek gibi sosyal hakların parasal karşılıkları, kıdem/ihbar tazminatına esas ücrete eklenir (Yargıtay 22. HD, E. 2017/18274, K. 2019/3965).


  1. Sonuç

Serviste geçen sürenin çalışma süresinden sayılıp sayılmaması, taşımanın niteliğine bağlıdır. İşverenin sırf sosyal yardım amacıyla sağladığı serviste geçen süre, kural olarak çalışma süresinden ve fazla mesai hesabından sayılmaz (m.66 son fıkra). Buna karşılık 66/f kapsamındaki işlerde (demiryolu, karayolu, köprü yapımı gibi uzak işyerlerine zorunlu toplu taşıma) ya da işçinin taşıma sırasında fiilen iş gördüğü hâllerde bu süre çalışma süresine dâhil edilir ve haftalık çalışma süresinin toplamda 45 saati aşması hâlinde fazla çalışma ücretine yol açar. Serviste geçen süre içinde, işverenin hâkimiyet alanında meydana gelen kazalar ise kural olarak iş kazasıdır; ancak işçinin kendi iradesiyle bu alandan ayrılması illiyet bağını kesebilir. Her olayda sonuç, somut delillerle (işyeri kayıtları, giriş-çıkış belgeleri, tanık) ortaya konan duruma göre değişir.


  1. Sıkça Sorulan Sorular

1) Serviste geçen süre çalışma süresinden sayılır mı?

Kural olarak hayır. İşverenin sırf sosyal yardım amacıyla sağladığı serviste geçen süre çalışma süresinden sayılmaz (İş Kanunu m.66 son fıkra; Yargıtay 9. HD, E. 2022/11642; 22. HD, E. 2017/18274).


2)Farazi çalışma süresi ne demek?

İşçinin fiilen çalışmadığı hâlde kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlardır; kaynağı İş Kanunu m.66'dır. Fiili çalışma süresi ile 66. maddedeki farazi çalışma süresi birlikte çalışma süresini oluşturur (Yargıtay HGK, E. 2016/2229).


3)Hangi hallerde serviste/yolda geçen süre çalışma süresinden sayılır?

Başlıca, 66/f kapsamındaki işlerde: demiryolu, karayolu ve köprü yapımı gibi, işçilerin uzak işyerlerine toplu ve düzenli şekilde taşınması gereken işlerde. Örneğin hızlı tren yolu yapımı sahasında serviste geçen süre çalışma süresinden sayılmıştır (Yargıtay 22. HD, E. 2015/18417; E. 2016/8420).


4)İşe gidiş-gelişte yolda geçen süre fazla mesai sayılır mı?

Kural olarak sayılmaz. Özellikle sürekli görevlendirmede, 66. maddenin (b) bendi uygulanmaz ve aradaki mesafeden kaynaklanan işe gidiş-geliş süresi çalışma süresine eklenmez (Yargıtay 9. HD, E. 2022/11642).


5)Serviste kaza geçirirsem iş kazası sayılır mı?

İşverence sağlanan taşıma sırasında işçi işverenin hâkimiyet alanındadır ve araçta meydana gelen kaza iş kazası sayılır. Ancak işçi kendi iradesiyle bu alandan ayrılıp kişisel bir amaçla hareket ederken kaza olursa illiyet bağı kopabilir ve olay iş kazası sayılmayabilir (Yargıtay HGK, E. 2019/389).


6)Serviste geçen süreyi ve fazla çalışmayı nasıl ispatlarım?

İşyeri kayıtları, giriş-çıkış belgeleri, puantaj, garaj/sefer kayıtları ve iç yazışmalar; bunlar yoksa tanık beyanları kullanılır. Serviste geçen sürenin miktarı somut şekilde netleştirilmelidir (Yargıtay 22. HD, E. 2016/33124; E. 2016/8420; HGK, E. 2016/2229).


7)İşveren servisi kaldırabilir mi?

Sosyal yardım amaçlı servis düzenli uygulanarak çalışma koşulu hâline gelmişse işveren tek taraflı kaldıramaz; servis sağlanmayan dönemde mutat vasıta (otobüs/minibüs) ücretinin ödenmesi gerekir (Yargıtay 9. HD, E. 2022/11642).



Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut uyuşmazlıklar için bir avukata danışılması önerilir.

bottom of page