Uyarlama Yargılaması ile Önödeme Hakkı (2026)

Uyarlama Yargılaması ile Önödeme Hakkı Nedir?

Ceza hukukunda bir mahkeme kararının "kesinleşmesi", kural olarak o dosyanın kapandığı ve cezanın infaz edilmesi gerektiği anlamına gelir. Ancak, hukuk sistemimizde bu kuralın en önemli istisnası, sonradan yürürlüğe giren yasaların failin lehine sonuç doğurmasıdır. Özellikle Hakaret gibi suçların son yasal düzenlemelerle "Önödeme" kapsamına alınması, cezası kesinleşmiş, infaz aşamasında olan veya infazı tamamlanmış on binlerce dosyayı doğrudan etkilemektedir. Aşağıda; kesinleşmiş dosyalarda uyarlama yargılamasının nasıl yapılacağı, önödeme kurumunun geriye dönük uygulanması, bunun adli sicil, infaz süresi (müddetname) ve tekerrür üzerindeki etkileri açıklanmıştır. Ayrıca önödeme ile ilgili detaylı bilgi için Ceza Hukukunda Önödeme başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.

Uyarlama Yargılaması Nedir?

Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 7. maddesi, ceza hukukunun en temel prensibini düzenler: "Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı ise, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur." Bu madde uyarınca; bir kişi yargılanıp cezası kesinleşmiş olsa bile, sonradan çıkan bir yasa, o kişinin işlediği fiili suç olmaktan çıkarırsa veya daha hafif bir sonuç olan "önödeme" kapsamına alırsa, mahkemeler bu yeni durumu geriye dönük olarak uygulamak zorundadır. Bu işleme hukuk pratiğinde "Uyarlama Yargılaması" denir.

Önödeme Kapsamında Alınan Suçlarda Uyarlama Yargılaması Usulü Nasıl Olur?

Kesinleşmiş hükümlerde, lehe yasa değişikliğinin (örneğin suçun önödeme kapsamına alınması) uygulanabilmesi için dosyanın yeniden ele alınması gerekir.

Başvuru Mercii: Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un (CGTİK) 98. maddesi gereğince, hükmün yorumunda duraksama yaşanması veya lehe kanun değerlendirmesi yapılması gerektiğinde, karar hükmü veren mahkemeden istenir.

İnceleme Usulü: Mahkeme, genellikle duruşma açmaksızın dosya üzerinden inceleme yapar. Karar vermeden önce Cumhuriyet savcısının ve hükümlünün görüşlerini isteyebilir.

İnfazın Durdurulması: Mahkeme, uyarlama talebini değerlendirirken, ileride telafisi güç zararlar doğmaması adına cezanın infazının ertelenmesine veya durdurulmasına karar verebilir. Bu durumda hükümlü cezaevindeyse tahliye edilir, hakkında yakalama kararı varsa kaldırılır.

Önödeme Kurumunun Geriye Dönük Uygulanması ve Hesaplama

Son yasal değişikliklerle (örneğin TCK 75. maddeye eklenen fıkralar ile Hakaret suçunun kapsama alınması gibi), daha önce hapis cezası gerektiren bir suç, sadece para ödenerek kurtulunabilecek bir hale gelmişse, kesinleşmiş dosyalarda şu yol izlenir:

Suç Tarihine Göre Hesaplama (20 TL - 30 TL - 100 TL Ayrımı)

Önödeme miktarı hesaplanırken TCK 75. maddedeki "günlük birim değeri" esas alınır. Ancak burada kritik nokta suç tarihidir.

• 02.12.2016 öncesi işlenen suçlar için: Günlük birim değeri 20 TL'dir.

• 02.12.2016 – 01.06.2024 arası işlenen suçlar için: Günlük birim değeri 30 TL'dir.

• 01.06.2024 sonrası işlenen suçlar için: Günlük birim değeri 100 TL'dir.

  
  

Örnek: Basit Hakaret Suçu (Alt Sınır 3 Ay / 90 Gün)

• 2015 yılındaki suç için: 90 gün x 20 TL = 1.800 TL (+ Yargılama giderleri).

• 2023 yılındaki suç için: 90 gün x 30 TL = 2.700 TL (+ Yargılama giderleri).

• 2025 yılındaki suç için: 90 gün x 100 TL = 9.000 TL (+ Yargılama giderleri).

İhtarnamenin Tebliği ve Ödeme

Mahkeme, uyarlama sonucunda suçun önödeme kapsamında kaldığını tespit ederse, hükümlüye bir "Önödeme İhtarı" gönderir. Bu ihtarda, belirlenen tutarın ve yargılama giderlerinin 10 gün içinde ödenmesi istenir. Ödeme yapılırsa, kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar ve davanın düşmesine karar verilir. Detaylı bilgi için Ceza Hukukunda Önödeme başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.

Uyarlama Yargılaması İle Önödemenin İnfaza ve Müddetnameye Etkisi Nedir?

Önödeme işleminin tamamlanması, infaz hukukunda farklı sonuçlar doğurur:

• Hapis Cezasının Ortadan Kalkması: Önödeme gerçekleştiğinde, "Kamu Davasının Düşmesi" kararı verilir. Bu karar, daha önce verilmiş ve kesinleşmiş olan hapis cezasını (veya adli para cezasını) hukuken yok hükmünde sayar.

• Müddetnamenin İptali: Hükümlü cezaevindeyse, ceza infaz kurumunda ne kadar kalacağını gösteren "müddetname" geçersiz hale gelir. Hükümlü, başka bir suçtan tutuklu veya hükümlü değilse derhal tahliye edilir.

• Denetimli Serbestlik: Hükümlü denetimli serbestlikteyse, bu yükümlülükler derhal sona erer.

Uyarlama Yargılaması İle Önödemenin Adli Sicil (Sabıka) Kaydına ve Arşiv Kaydına Etkisi Nedir?

Vatandaşlar açısından en kritik husus sicil durumudur:

• Sabıka Kaydının Silinmesi: Uyarlama sonucu verilen "Düşme" kararı bir mahkumiyet değildir. Bu nedenle, e-Devlet üzerinden alınan Adli Sicil Kaydında veya Adli Sicil Arşiv Kaydında görünen eski mahkûmiyet hükmü tamamen silinir. Hükümlünün sicili, bu suç yönünden temiz hale gelir.

• Özel Sisteme Kayıt: Ancak devlet, bu kaydı tamamen yok etmez. TCK 75/7 uyarınca, önödeme ile sonuçlanan dosyalar, genel sabıka kaydında görünmeyen, sadece savcı ve hakimlerin görebildiği "özel bir sisteme" kaydedilir.

  
  

Uyarlama Yargılaması İle Önödemenin Tekerrür Durumuna Etkisi Nedir?

Önödeme ile sonuçlanan bir dosya, teknik anlamda bir "mahkumiyet" sayılmaz. Bu durumun, TCK 58. maddesindeki "Suçta Tekerrür" kurumuna etkisi şöyledir:

• Tekerrüre Esas Alınamaz: Önödeme ile kapanan bir dosya, gelecekte işlenecek yeni bir suçta, cezanın artırılmasına neden olan "tekerrür" hükümlerine esas teşkil etmez. Yani, önödeme yapan kişi, daha sonra başka bir suç işlerse "mükerrir" (suçu tekrar eden) sayılmaz ve infazı yakılmaz.

• Önödeme İçinde Tekrar (5 Yıl Kuralı): Ancak, önödeme kurumunun kendi içinde özel bir kuralı vardır. Önödeme nedeniyle verilen düşme kararından itibaren beş yıl içinde, tekrar önödemeye tabi bir suç işlenirse, savcılık bu kez önödeme miktarını yarı oranında artırarak teklif eder. Özel sistemdeki kaydın tutulma amacı budur.

  
  

Hakaret Suçunda Uyarlama Yargılaması İle Önödeme Nasıl Yapılır?

2023 yılında bir kişiye hakaret ettiği için yargılanıp 3 ay hapis cezası alan ve cezası kesinleşen (şu an infaz aşamasında olan) bir vatandaşın durumunu ele alalım:

1. Durum: Hüküm kesinleşmiş, sabıkada görünüyor.

2. Gelişme: Yeni yasa ile Hakaret suçu (kamu görevlisi hariç) önödeme kapsamına alındı.

3. İşlem: Vatandaş veya avukatı, hükmü veren mahkemeye "Uyarlama" dilekçesi verir.

4. Karar: Mahkeme, TCK 7 (lehe kanun) gereği dosyayı açar. Suç 2023'te işlendiği için o tarihteki (lehe olan) 30 TL üzerinden hesap yapar: 90 gün x 30 TL = 2.700 TL.

5. Sonuç: Vatandaş 2.700 TL'yi ve yargılama giderini öder. Mahkeme "Düşme" kararı verir. 3 aylık hapis cezası iptal olur, adli sicil (sabıka) kaydından silinir.

   
   

Sonuç ve Değerlendirme

Türk Ceza Hukuku sisteminde yer alan “lehe kanun uygulaması”, sadece yargılaması sürenler için değil, cezası kesinleşmiş kişiler için de etkili bir hak arama yoludur. Özellikle hakaret suçunun (TCK 125) son yasal düzenlemelerle önödeme sistemine dahil edilmesi, infaz aşamasındaki binlerce hükümlü bakımından “uyarlama yargılaması” yoluyla ceza tehdidinden kurtulma imkanı doğurmuştur. Bu hukuki süreç neticesinde tamamlanan önödeme işlemiyle; kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri tüm sonuçlarıyla ortadan kalkmakta, hapis cezasının infazı son bulmakta ve adli sicil kaydı ilgili suç yönünden tamamen silinerek kişinin sabıkası temizlenmektedir. Uyarlama yargılaması, adaletin güncel mevzuatla uyumlu hale getirilmesini sağlayan ve birey haklarını en üst seviyede koruyan etkili bir başvuru yoludur. Ancak bu süreçte herhangi bir hak kaybı yaşamamak adına, alanında uzman bir ceza avukatı ile çalışılması büyük önem taşımaktadır. Detaylı bilgi için Ceza Hukukunda Önödeme başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.

Yasal Uyarı

Bu makalede sunulan içerikler, Türk Ceza Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca önödeme ve uyarlama düzenlemelerine ilişkin yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. 7531 ve 7571 sayılı Kanunlar gibi yeni yargı paketleri ile getirilen düzenlemeler zamanla farklılık gösterebileceğinden, burada yer alan bilgiler somut bir hukuki mütalaa veya profesyonel avukatlık tavsiyesi niteliği taşımaz. Her hukuki uyuşmazlık ve dosya, kendi özel şartları ve delil durumu dahilinde değerlendirilmelidir. Özellikle hak düşürücü süreler ve teknik başvuru usulleri söz konusu olduğunda telafisi güç zararlarla karşılaşmamak için mutlaka bir ceza avukatından profesyonel destek almanız tavsiye edilir.